چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست؟
در برخی مواقع، زمان اجرای بازیهای سنگین یا نرمافزارهای گرافیکی، صدایی شبیه نویز الکتریکی با فرکانس بالا، سوتمانند یا جیغ ضعیف از داخل کیس میشنوید، بیشک اولین فکری که به ذهنتان میرسد سوختن کارت گرافیک است. این قطعه یکی از گرانترین و حساسترین اجزای سیستم بوده و شنیدن صداهای غیرعادی هنگام افزایش فشار پردازشی استرسزا است. خوشبختانه این صدا نشانه خرابی نبوده و با نامCoil Whine یا همان سوت کشیدن سیمپیچها شناخته میشود. در این راهنما بررسی میکنیم که چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست. همچنین، این صدا از کدام قسمت میآید، چه زمانی بیخطر بوده و چگونه میتوان با روشهای نرمافزاری و سختافزاری آن را حذف کرد؛ بنابراین تا انتها با ما همراه شوید.
علت علمی سوت کشیدن کارت گرافیک چیست؟
برای اینکه بتوانید با علت علمی سوت کشیدن کارت گرافیکی آشنا شوید بایستی قطعات الکترونیکی را در سطح میکروسکوپی بررسی کنیم. صدای سوت یا نویزی که از کارت گرافیک شنیده میشود، ربطی به فنهای خنککننده نداشته و منشأ آن کاملاً الکتریکی است. در زیر به مهمترین علل پرداختهایم:
- لرزش سیمپیچها
واحد پردازش گرافیکی (GPU) برای انجام محاسبات سنگین، به جریان برق پیوسته و پایداری نیاز دارد و ولتاژ مستقیم برق شهر یا حتی خروجی پاور برای این تراشههای حساس بسیار بالا و نوسانی است. به همین دلیل، روی برد کارت گرافیک مداری به نام VRM (Voltage Regulator Module) وجود دارد که ولتاژ را تبدیل و تنظیم میکند.
یکی از اجزای کلیدی این مدار، سلف یا Choke بوده که بهعنوان سیمپیچهای مسی هستند و دور هستهای از جنس فریت پیچیده شدهاند و وظیفه آنها ذخیره انرژی و حذف نویزهای برق است. وقتی جریان الکتریکی از داخل این سیمپیچها عبور میکند، میدان مغناطیسی ایجاد شده و باعث میشود که سیمپیچها به شدت سریع (در حد میکرون) منبسط و منقبض شوند. این لرزش فیزیکی، همان صدای سوت کشیدن کارت گرافیکی است.
- تأثیر جریان الکتریکی
در بررسی پاسخ سوال چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست میتوان به تاثیر جریان الکتریکی اشاره کرد. هر جسمی در طبیعت یک فرکانس تشدید خاص دارد و زمانیکه جریان الکتریکی با سرعت بسیار بالا (مثلاً صدها بار در ثانیه) تغییر جهت میدهد، سیمپیچهای سلف شروع به لرزش میکنند.
اگر فرکانس این تغییرات جریان با فرکانس طبیعی سلف همخوانی داشته باشد، تشدید (Resonance) رخ میدهد و این لرزش میکروسکوپی تبدیل به صدای سوت کشیدن میشود. هرچه کارت گرافیک فشار بیشتری را تحمل کرده و جریان بیشتری عبور کند، شدت این میدانهای مغناطیسی و در نتیجه شدت لرزش و صدا افزایش مییابد. به همین دلیل است که این پدیده در کارتهای گرافیک پرقدرت یا در حالت اورکلاک بیشتر اتفاق میافتد.
- رابطه با نرخ فریم (FPS)
یکی از عجیبترین موارد، شنیدن صدای شدید سوت در منوی بازیها است، در حالی که وقتی وارد قسمت اصلی میشوید و نرخ فریم کاهش مییابد، صدا کمتر میشود؛ دلیل این اتفاق همان فرکانس است. در منوی بازی، کارت گرافیک فشار زیادی برای رندر کردن ندارد، اما چون محیط ساده است، کارت با سرعت وحشتناکی فریم تولید میکند (گاهی بالای ۱۰۰۰ یا ۲۰۰۰ فریم بر ثانیه).
این یعنی سلفها و قطعات مدار تغذیه باید هزاران بار در ثانیه وضعیت خود را تغییر دهند. این سرعت تغییر وضعیت (Switching Frequency) باعث میشود سلفها در فرکانسی لرزش کنند که دقیقاً در محدودهی شنوایی انسان قرار داشته و به صورت سوت شدید شنیده میشود. زمان ورود به بازی و رسیدن نرخ فریم به ۶۰ یا ۱۴۴، سرعت این تغییرات کمتر شده و ممکن است فرکانس صدا خارج از محدوده حساسیت گوش قرار بگیرد.
روشهای نرمافزاری برای کاهش صدا
حال که با علتهای علمی این پدیده آشنا شدیم، وقت آن است که ببینیم چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست و چه ترفندهایی برای کاهش آن وجود دارد. قبل از باز کردن کیس و دستکاری سختافزار باید سراغ راهکارهای نرمافزاری متعددی بروید که میتوانند شدت صدای Coil Whine را کاهش دهند؛ چراکه در برخی مواقع تنظیمات نرمافزاری نادرست باعث میشود کارت گرافیک کاری بیشتر از توانایی خود انجام داده و صدای بیشتری تولید کند و تغییر این تنظیمات میتواند مشکل را بدون هزینه حل نماید. در زیر به برخی از مهمترین روشهای نرمافزاری اشاره کردهایم:
محدود کردن نرخ فریم (FPS Limiting)
موثرترین و سادهترین راهکار نرمافزاری، محدود کردن نرخ فریم است. فریمهای بسیار بالا فرکانس کاری مدار تغذیه را افزایش داده و باعث صدای سوت میشوند. درصورتیکه مانیتور شما ۶۰ هرتز باشد، نیازی به تولید ۳۰۰ فریم توسط کارت گرافیک نیست.
با فعال کردن V-Sync در تنظیمات درایور کارت گرافیک NVIDIA Control Panel یا AMD Adrenalin و یا تنظیم دستی Max Frame Rate روی عدد ۶۰ یا ۱۴۴ (برابر با نرخ نوسازی مانیتور)، بار اضافی را حذف میکنید. این کار باعث میشود کارت گرافیک با ثبات بیشتری کار کرده و فرکانس لرزش سلفها تغییر کند تا از محدودهی شنوایی خارج شده و یا به حداقل صدا برسد.
آنِدرولت کردن (Undervolting)
یکی از مناسبترین راهکارها برای سوال چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست، آندرولت کردن میباشد. کاهش ولتاژ یا آندرولت کردن، به روشی گفنه میشود که در آن ولتاژ ورودی به GPU را بدون کاهش عملکرد کم میکنند. زمانیکه ولتاژ کاهش یابد، جریان الکتریکی عبوری از سلفها نیز کم شده و در نتیجه میدان مغناطیسی ضعیفتر میشود و لرزش سلفها نیز کاهش مییابد.
این کار با استفاده از نرمافزارهایی مثل MSI Afterburner قابل انجام است. نقطهی تعادل (Sweet Spot) ولتاژ را پیدا کرده و دمای کارت را نیز پایین بیاورید و در عین حال عملکرد آن را حفظ کنید.
تغییر تنظیمات گرافیکی
زمانیکه کیفیت را روی Ultra قرار میدهید، کارت گرافیک مجبور به کار کردن با تمام توان خود است و نرخ فریم کاهش مییابد (مثلاً به ۸۰ فریم میرسد). همانطور که گفته شد، کاهش نرخ فریم به معنای کاهش سرعت سوئیچینگ مدار تغذیه است.
حال اگر کیفیت را روی Low بگذارید، کارت گرافیک بهراحتی بازی را اجرا کرده و نرخ فریم به چند صد میرسد که ممکن است باعث سوت کشیدن شود. بنابراین، شنیدن صدای سوت در منوی بازی جای نگرانی ندارد؛ چراکه با شروع بازی و ورود به مرحله اصلی بار پردازشی روی کارت افزایش یافته و صدا از بین میرود.
روشهای سختافزاری و محیطی
اگر راهکارهای نرمافزاری نتیجه نداد، باید سراغ سختافزار بروید تا بفهمید چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست. گاهی اوقات محیط اطراف کارت گرافیک یا کیفیت برق ورودی، عامل تشدید صدا هستند.
بررسی منبع تغذیه (PSU)
منبع تغذیه (PSU) مهمترین مورد در تامین انرژی سیستم است. اگر پاور شما دارای کیفیت پایین و یا نویز زیاد در خروجی باشد، این نویز مستقیماً به کارت گرافیک منتقل شده و باعث لرزش بیشتر سلفها میشود. همچنین، گاهی اوقات کابلهای PCIe که از پاور به کارت وصل میشوند، کیفیت خوبی ندارند یا شل هستند.
تعویض کابلها با نمونههای با کیفیتتر (مثلاً کابلهای کواکسیال یا مدلهای شیلددار) میتواند بسیار موثر باشد. در برخی موارد نیز، مشکل از خود کارت گرافیک نبوده و خود پاور صدای سوت ایجاد میکند. تست کردن سیستم با یک پاور دیگر، راهی برای تشخیص این موضوع است.
عایقبندی کیس: استفاده از کیسهای سایلنت یا پدهای صداگیر
ازآنجاییکه کیسهای گیمینگ مدرن اغلب دارای پنلهای شیشهای هستند، صدا را منعکس کرده و تشدید میکنند. اگر صدای کارت گرافیک اذیتکننده باشد میتوانید از کیسهایی با عایقبندی صوتی(Sound-dampened cases) که دارای لایههای فومی در دیوارههای داخلی هستند استفاده کرده و شدت صدای خروجی را کاهش دهید.
همچنین، پدهای صداگیر (Acoustic Foam) را روی دیوارههای داخلی کیس نصب نمایید. این کار صدای سوت کارت گرافیک و صدای فنها را جذب میکند.
محکم کردن قطعات: اطمینان از شل نبودن پیچهای اتصال کارت گرافیک به بدنه کیس
در بررسی پاسخ سوال چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست میتوان به بررسی محکم بودن قطعات نیز اشاره کرد. گاهی اوقات صدای شنیده شده ترکیبی از لرزش سلفها و لرزش خود کارت گرافیک است. درصورتیکه پیچهای اتصال کارت به کیس شل باشند، لرزشهای ریز ناشی از سلفها میتواند باعث لرزش کل کارت و برخورد آن با قاب کیس شود.
برای اطمینان بررسی کنید که کارت گرافیک کاملاً محکم در اسلات PCIe قرار گرفته و پیچهای نگهدارنده آن سفت باشند. همچنین، مطمئن شوید که کابلهای برق به پورتهای کارت محکم وصل شدهاند و تکان نمیخورند.
راهکارهای غیرمتعارف (برای کاربران حرفهای)
برای کاربرانی که دانش فنی بالایی دارند، راهکارهایی وجود دارد که میتواند مشکل را برطرف کرده و مشخص کنند که چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست، اما این روشها باید با احتیاط کامل انجام شوند. در این بخش راهکارهای غیرمتعارف را آوردهایم:
استفاده از چسب یا لاک مخصوص
یکی از روشهای قطعی برای از بین بردن صدای سلف، استفاده از چسبهای مخصوص (مانند Hot Glue یا لاک اپوکسی) برای چسباندن سیمپیچهای سلف به یکدیگر است. با این کار لرزش فیزیکی سیمها متوقف شده و صدای سوت به طور کامل حذف میشود.
بسیاری از کارتهای گرافیک گرانقیمت در کارخانه با همین چسبها عایقبندی شدهاند. توجه داشته باشید که باز کردن کارت گرافیک و دستکاری قطعات داخلی، گارانتی آن را باطل میکند. اگر مهارت کافی در لحیمکاری و کار با قطعات الکترونیکی ندارید، هرگز این کار را انجام ندهید؛ چراکه تنها یک قطره چسب اشتباه میتواند باعث اتصال کوتاه و سوختن کامل کارت گرافیک شود.
دوره Burn-in: آیا استفاده مداوم و سنگین در چند روز اول میتواند صدا را کاهش دهد؟
برخی کاربران معتقدند که سلفهای جدید در ابتدا کمی سفت هستند و با گذشت زمان، گرم شدن و سرد شدن مکرر صدای آنها کم میشود، این فرآیند را Burn-in مینامند. اگر کارت گرافیک نو دارید و صدای سوت میدهد، میتوانید برنامههای سنگینی اجرا کنید تا پس از یک هفته استفاده، صدای کارت گرافیک کاهش یابد.
آیا کارت گرافیک سوتکشیده شامل گارانتی میشود؟
بررسی سیاستهای گارانتی نیز بخشی از پاسخ به این موضوع است که چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست و آیا شرکتها آن را قبول میکنند یا خیر؛ متاسفانه، اکثر شرکتهای سازنده کارت گرافیک (مانند ASUS، MSI،Gigabyte و…) صدای سوت کشیدن را یک نقص فنی نمیدانند. آنها این پدیده را یک ویژگی ذاتی قطعات الکترونیکی میدانند که در محدودهی استاندارد عملکرد قرار میگیرد.
از نظر فنی، اگر کارت گرافیک دارای فریم مناسب و دمای استاندارد بوده و تنها مشکل آن صدا باشد، شرکتها معمولاً درخواست تعویض را رد میکنند. به این دلیل که صدای سلف به کیفیت برق شهری، مانیتور و حتی تنظیمات بازی شما بستگی دارد و ممکن است در سیستم دیگری آن کارت سوت نکشد. بنابراین، اثبات این موضع که صدا ناشی از نقص ساختاری است، بسیار دشوار میباشد.
چه زمانی صدا آنقدر غیرعادی است و باید اقدام به تعویض کرد؟
با این حال، اگر صدای کارت گرافیک شما آنقدر زیاد باشد که با وجود هدفون در اتاق کناری نیز شنیده شود و یا همراه با قطعی و پرش تصویر باشد، آنگاه مشکل جدی است. همچنین، اگر صدای سوت همراه با بوی سوختگی یا دمای غیرعادی باشد، قطعاً باید برای تعویض با گارانتی اقدام کنید.
در شرایط ایجاد صدای غیر قابل تحمل میتوانید با فروشنده تماس بگیرید تا قطعه را تعویض کرده و یا سیستم دیگری را تست کنند.
جمعبندی و چکلیست نهایی
با جمعبندی تمام نکات، اکنون به طور کامل میدانید چرا کارت گرافیک سوت میکشد و راه حل آن چیست. سوت کشیدن کارت گرافیکی با انجام یک چک لیست مدیریت شده و قابل حل میباشد:
- در ابتدا لازم است آزمایش نرمافزاری انجام دهید، نرخ فریم را با V-Sync یا تنظیم دستی محدود کنید.
- اگر صدا کم نشد، با استفاده از نرمافزارهایی مانند MSI Afterburner، ولتاژ کارت را کاهش دهید تا هم دما و هم صدا کم شود.
- کابلهای برق را چک کرده و پاور را تست کنید.
- همچنین، مطمئن شوید که پیچهای کارت محکم هستند.
- اگر صدا همچنان قطع نشد، از پدهای صداگیر در کیس استفاده کنید.
- از دیگر راهکارهای پیشرفته نیز میتوان به استفاده از چسب مخصوص برای سلفها اشاره کرد که این مورد باعث باطل شدن گارانتی میشود.
- تماس با پشتیبانی نیز بهعنوان روش نهایی به حساب میآید.
با دنبال کردن این مراحل، میتوانید لذت گیمینگ را بدون مزاحمت صداهای اضافی تجربه کنید.
